همه با هم

الف) معناي شب قدر

شب قدر يا «ليلة القدر» مشهورترين نام اين شب است. مفسران درباره اينکه چرا اين شب را «شب قدر» گفته اند و «قدر» به چه معناست معاني زيادي آورده اند: 1- قدر (شرف و منزلت) مرحوم طبرسي مي گويد: «از آن رو به اين شب قدر گفته که داراي شرف و پايه اي بلند و شأن عظيم است. چون در قرآن مي خوانيم: «وما قدروا الله حق قدره» يعني عظمت و شأن خداوند را آن گونه که بايد به جاي نياوردند. 2- قدر «شب با ارزش و پرقيمت» ارزش و قيمت جهت ديگري براي معناي «قدر» مي تواند باشد، زيرا از يک سو در همين سوره مي خوانيم: «عبادت» در اين شب از عبادت در هزار ماه بهتر و با ارزش تر است. در فارسي نيز مي گوييم قدر جواني، قدر سلامتي و نعمتي را که در اختيار داري قدرش را بدان. 3- قدر «اندازه گيري» اندازه گيري، تقدير و تنظيم امور نيز قدر است در آيه اي مي خوانيم: ما قرآن را در شب مبارکي نازل کرديم، و ما همواره بيم دهنده بوده ايم و در آن شب : «فيها يفرق کل امرٍ حکيم» هر کاري بر طبق حکمت خداوند تعيين و تنظيم مي گردد. 4- قدر «تنگي و ضيق» يکي از معاني «قدر» ضيق و تنگي است. و اين شب را از اين رو قدر گفته اند که زمين به واسطه کثرت فرود فرشتگان در آن شب، تنگ مي شود. زمين در اين شب سرشار از فرشتگاني است که تا سپيده دم، هم صدا با زمينيان به احياي آن شب مي پردازند و به وظايف خويش مي رسند. در اين زمينه قرآن مجيد مي فرمايد : «تنزل الملائکة و الروحُ فيها بإذن ربهم من کل امر». راغب اصفهاني: «ليلة القدر اي ليلة قيّضها لامور مخصوصه » شب قدر يعني شبي که خداوند براي تنظيم و تعيين امور مخصوص، آن را آماده و مقرر فرموده.

ب) شب قدر کدام شب است:

شب قدري که قرآن کريم، آن را «بهتر از هزار ماه» معرفي مي کند و حدود يکصد حديث، در کتاب ها و تفسيرهاي شيعه و اهل سنت، درباره عظمت آن وارد شده، چه شبي مي باشد؟ مجموع مطالبي که از قرآن و احاديث شيعه و اهل سنت در مورد تعيين «شب قدر» به دست مي آيد را در موارد زير مي توان خلاصه نمود: 1- در اينکه شب قدر درماه مبارک رمضان است هيچ گونه ترديدي وجود ندارد چون خداوند مي فرمايد: قرآن در ماه رمضان نازل شده و در سوره قدر هم آمده است که قرآن در شب قدر نازل شده است. 2- با توجه به روايات فراوان و نظريه شيعه ومفسران اهل سنت اين اتفاق وجود دارد که شب قدر در دهه آخر ماه مبارک رمضان قرار دارد که در اين هم شک و تردي نيست. 3- طبق روايات فراواني که در منابع شيعي آمده، شبهاي نوزدهم ، بيست و يکم و بيست و سوم ماه مبارک رمضان شبهاي قدر معرفي شده اند . اما امام محمد باقر (ع) دايره آن را محدودتر نموده و در پاسخ «عبدالواحد بن مختار انصاري» که خواستار تعيين يکي از آن شبها بود، فرموده اند: «ما عليک ان تعمل في ليلتين، هي احديهما» ايراد ندارد هر دو شب را به عبادت و شب زنده داري مشغول باش، زيرا «شب قدر» يکي از آن دو شب مي باشد. به روايت «ابن ابي الحديد» وقتي درباره تعيين «شب قدر» از امير مؤمنان سؤال مي شود، آن حضرت از مشخص کردن طفره مي رود و مي فرمايد: «ليس اشک ان الله انّما يستُرُها عنکم نظراً لکم لو أعلمکموها عملتم فيها و ترکتم غيرها، و ارجوا ان لا تخطئکم ان شاءالله» دراين جهت ترديدي ندارم، که خداوند جهت مخفي داشتن «شب قدر» به شما نظر عنايت دارد، زيرا اگر آن را براي شما اعلام داشته بود، در همان شب به عمل عبادت مي پرداختيد و عبادت در شب هاي ديگر را ترک مي نموديد، و من هم به خواست خداوند (درمورد بهره برداري شما از شبهاي ديگر) اميدوارم شما را محروم نگردانم. در هر صورت تعيين «شب قدر» به يک شب معلوم اختصاص ندارد و طبق روايات معصومين (ع) ازاين سه شب ماه مبارک رمضان جدا نيست که شب نوزدهم و شب بيست و يکم و شب بيست و سوم به عنوان شبهاي قدر معرفي شده است. و طبق بعضي از روايات شب بيست و هفتم ماه رمضان نيز اجر شب قدر را دارد.

ج) تکاليف «شب قدر»

همانطور که در بين مردم معروف است و اعمال شب قدر از اول غروب روز هجدهم رمضان که با غسل کردن شروع مي شود و به (نيت تقرّب و اطاعت خداوند) انجام مي شود و احياء و شب زنده داري اين شب بزرگ الهي که با دعا و مناجات ، قرآن بر سر گرفتن ، و نماز و استغفار و توبه به دربار خداوند، ختم سوره هايي از قرآن کريم و ... البته براي آگاهي به خصوصيات کامل اين اعمال به کتاب هاي دعا بايد مراجعه نمود. امام محمد باقر(ع) نيز ، فرموده اند: هر کس (شب قدر) را احيا بدارد، خداوند مهربان گناهان او را مي آمرزد. اما نکته بسيار مهمي که درباره « احيا» بايد مورد توجه باشد، اين است که اولاً: شب را تا سپيده صبح به عبادت و دعا بگذرانيم؛ ثانياً: «به بيداري چشم» قناعت نکنيم، زيرا آنچه داراي اهميت فوق العاده است، «بيداري دل» و آگاهي و بصيرتي است که انسان را در محضر الهي و قرآن مجيد و ملائک آسماني، مؤدب و منظم و لايق گرداند زيرا فرشتگان آسماني که به زمين نزول مي کنند، طبق روايت به محضر حضرت ولي عصر(عج) شرف حضور مي يابند. تا علاوه بر سلامت آفريني در «شب قدر» يا سلام رساني به بندگان پيام (الله) را به (حجة الله) ابلاغ دارند و طبيعي است اگر «حجة الله» از وضع «عبادالله» رضايت و خرسندي داشته باشد، وضع تقدير و سرنوشت سال آينده «عبادلله» از جانب «الله» وضع بهتر و سعادتمندانه تري خواهد داشت.

د) بهره برداري از اين شب:

مي دانيم که همه دانشمندان اسلام از هر فرقه و گروهي، بر اهميت شب قدر و احياي آن تأکيد فراوان دارند و به شب زنده داري آن شب اهتمام مي ورزند. نقل شده که يکي از دانشمندان بزرگ اسلام، براي اينکه شب قدر را درک کند، يک سال تمام يعني حدود 357 شب، از سر شب تا به صبح شب زنده داري کرد. پيامبر گرامي اسلام فرمودند: «من ادرک ليلة القدر، فلم يغفرله فأبعدهُ الله» ؛ کسي که به شب قدر برسد و زنده باشد اما آمرزيده نشود. معلوم مي شود که خداوند او را از خود دور کرده است يعني گناه خيلي عظيم است. با اين حديث شريف به اين مطلب مي رسيم که بدبختي و شقاوت مقدّر در شب قدر، نتيجه کار خود بندگان است و گرنه از نظر منطق – با توجه به شأن و مقام پيامبر اسلام قابل قبول نيست که آن بزرگوار به خاطر انجام ندادن کاري بي اثر و بي خاصيت، سهل انگاران را نکوهش و مزمت فرمايد. پس بايد از اين شب بزرگ استفاده کرد و درخواست پذيرش حسنات و بهره مندي از کرم خداوند براي پاکي از گناهان و عيوب داشته باشيم تا اينکه موفقيت کامل را در امتحان الهي کسب کنيم. و با درک فضيلت شب قدر و درخواست رفع مشکلات و پذيرش عذر و عفو گناهان با استفاده از نوافل و مستحبات برآوردن خواسته ها، و درخواست تقرب به خدا و قبولي روزه ماه رمضان، و پاکي دل، رضايت خدا و رسولش را فراهم کنيم.

نتيجه

آنچه از مجموع مباحث بدست مي آيد اين است که با ملاحظه آيات و روايات و دريافت ها و مشاهدات، اطمينان کامل پيدا مي کنيم که شب قدر هيچ گونه منافاتي با اختيار انسان ندارد و يقيناً او در مقدرات و سرنوشتي که در شب قدر برايش رقم مي خورد مؤثر است؛ حتي مي شود گفت که نقش اصلي را به خود انسان سپرده اند تا آنچه بخواهد براي فردا و فرداهاي خود ترسيم کند.